Zastarelost je pravni institut koji podrazumeva protek određenog vremenskog perioda nakon kojeg prestaje mogućnost da se određeno pravo ostvaruje prinudnim putem pred sudom ili drugim nadležnim organom.
U krivičnom pravu zastarelost se pojavljuje u dva osnovna oblika: kao zastarelost krivičnog gonjenja i kao zastarelost izvršenja krivične sankcije. Iako se u oba slučaja radi o proteku vremena, pravne posledice i način računanja rokova nisu isti.
Kod zastarelosti krivičnog gonjenja postavlja se pitanje da li se protiv učinioca još može pokrenuti ili voditi krivični postupak. Kod zastarelosti izvršenja kazne već postoji pravnosnažna odluka kojom je kazna izrečena, ali ona nije izvršena u roku koji zakon propisuje.
Razlika postoji i u trenutku od kojeg rokovi počinju da teku. Kod zastarelosti krivičnog gonjenja rok se po pravilu vezuje za vreme izvršenja krivičnog dela, dok se kod zastarelosti izvršenja kazne kao ključan datum uzima pravnosnažnost presude.
Za određivanje apsolutne zastarelosti kazne zatvora zato je potrebno znati nekoliko podataka: koliko je zatvora pravnosnažno izrečeno, kada je presuda postala pravnosnažna i koji zakonski rok odgovara toj konkretnoj kazni.
Od kog trenutka počinje da teče rok?
| Izrečena kazna zatvora | Relativna zastarelost | Apsolutna zastarelost |
|---|---|---|
| Do 1 godine | 2 godine | 4 godine |
| Preko 1 do 3 godine | 3 godine | 6 godina |
| Preko 3 do 5 godina | 5 godina | 10 godina |
| Preko 5 do 10 godina | 10 godina | 20 godina |
| Preko 10 do 15 godina | 15 godina | 30 godina |
| Preko 15 godina | 20 godina | 40 godina |
Kod izvršenja glavne kazne rok zastarelosti počinje da teče od dana kada presuda kojom je kazna izrečena postane pravnosnažna.
To znači da za računanje zastarelosti izvršenja kazne nije presudan datum kada je krivično delo izvršeno. Nije dovoljan ni datum donošenja prvostepene presude ako ona tog dana još nije bila pravnosnažna.
Na primer, ako je prvostepena presuda doneta 1. februara, ali je nakon žalbenog postupka postala pravnosnažna tek 15. septembra iste godine, rok zastarelosti izvršenja kazne počinje da se računa od 15. septembra.
Ovo pravilo razlikuje zastarelost izvršenja kazne od zastarelosti krivičnog gonjenja. Kod gonjenja se rok po pravilu računa od izvršenja krivičnog dela, odnosno od nastupanja posledice ako je ona nastupila kasnije.
Zbog toga je datum pravnosnažnosti presude jedan od najvažnijih podataka kada se proverava da li je nastupila relativna ili apsolutna zastarelost izvršenja kazne zatvora.
Relativna zastarelost izvršenja kazne zatvora
Da bi se pravilno odredila apsolutna zastarelost, prvo je potrebno utvrditi osnovni, odnosno relativni rok zastarelosti izvršenja kazne.
Izrečena kazna zatvora ne može se izvršiti kada protekne:
| Izrečena kazna zatvora | Rok zastarelosti izvršenja |
|---|---|
| Preko 15 godina | 20 godina |
| Preko 10 do 15 godina | 15 godina |
| Preko 5 do 10 godina | 10 godina |
| Preko 3 do 5 godina | 5 godina |
| Preko 1 do 3 godine | 3 godine |
| Do 1 godine | 2 godine |
Kod ovih rokova posebno je važna formulacija koja se odnosi na izrečenu kaznu.
Drugim rečima, za zastarelost izvršenja kazne posmatra se kazna koju je sud zaista izrekao pravnosnažnom presudom. To je drugačije od zastarelosti krivičnog gonjenja, kod koje se rok određuje prema kazni koja je zakonom propisana za određeno krivično delo.
Ako je, na primer, za određeno krivično delo zakonom zaprećena znatno teža kazna, ali je učiniocu pravnosnažno izrečena kazna zatvora od dve godine, za zastarelost njenog izvršenja relevantna je upravo izrečena kazna od dve godine.
Rokovi izvršenja razlikuju se i u zavisnosti od vrste sankcije. Dvogodišnji rok postoji i kod pojedinih drugih sankcija, kao što su novčana kazna, rad u javnom interesu i oduzimanje vozačke dozvole, dok za određene mere bezbednosti važe posebna pravila.
Kod kazne zatvora, međutim, navedeni rokovi imaju poseban značaj jer upravo njihovo udvostručavanje određuje trenutak apsolutne zastarelosti.
Kako prekid zastarelosti utiče na rok?
Relativna zastarelost izvršenja kazne može biti prekinuta radnjama nadležnih organa koje se preduzimaju radi izvršenja kazne.
Posle prekida, relativni rok počinje ponovo da teče od početka.
Takve radnje u praksi mogu biti:
- pozivanje osuđenog na izdržavanje kazne
- izdavanje naredbe za prinudno dovođenje
- radnje radi pronalaženja osuđenog
- radnje radi njegovog sprovođenja na izdržavanje kazne
- raspisivanje ili održavanje poternice u cilju izvršenja kazne
Pretpostavimo da relativni rok zastarelosti iznosi tri godine. Ako nakon dve godine nadležni organ preduzme odgovarajuću radnju radi izvršenja kazne, relativni rok može biti prekinut, nakon čega novi trogodišnji rok počinje da teče.
Upravo na ovom mestu postaje važna razlika između relativne i apsolutne zastarelosti.
Kada bi postojala samo relativna zastarelost, svaka nova radnja nadležnog organa mogla bi ponovo pokrenuti čitav rok. Teoretski, mogućnost izvršenja kazne mogla bi tako trajati veoma dugo.
Zakon zato postavlja krajnju vremensku granicu. Kada protekne dvostruko vreme koje se zahteva za relativnu zastarelost, nastupa apsolutna zastarelost, bez obzira na ranije prekide relativnog roka.
Kada nastupa apsolutna zastarelost kazne zatvora?
Apsolutna zastarelost izvršenja kazne zatvora nastupa kada protekne dvostruko vreme koje zakon propisuje za relativnu zastarelost izvršenja konkretno izrečene kazne. Broj prekida relativne zastarelosti ne menja ovu krajnju granicu.
Prekid može dovesti do toga da relativni rok počne ponovo da teče, ali ne može neograničeno produžavati vreme tokom kojeg država može da izvrši kaznu.
Zato je kod svakog slučaja potrebno najpre utvrditi osnovni rok zastarelosti prema dužini izrečene kazne, a zatim taj rok udvostručiti. Posebnu pažnju treba obratiti na granične vrednosti.
Kazna od tačno tri godine zatvora pripada kategoriji u kojoj relativni rok iznosi tri godine. Petogodišnji relativni rok primenjuje se tek kada je izrečena kazna preko tri godine.
Isto važi i za kaznu od tačno pet godina. Ona pripada kategoriji kazni preko tri, a do pet godina, pa relativna zastarelost iznosi pet godina, a apsolutna deset godina.
Desetogodišnji relativni rok počinje da se primenjuje tek kada je kazna duža od pet godina.
Takve razlike mogu biti veoma važne u konkretnom računanju, jer samo nekoliko dana ili meseci razlike u dužini izrečene kazne može značiti primenu druge zakonske kategorije.
Primer računanja apsolutne zastarelosti
Pretpostavimo da je lice pravnosnažno osuđeno na dve godine zatvora.
Pošto je izrečena kazna preko jedne, a do tri godine, relativna zastarelost izvršenja iznosi tri godine.
Rok počinje da teče od dana kada je presuda postala pravnosnažna.
Ako nadležni organ u međuvremenu preduzme radnju radi izvršenja kazne, relativna zastarelost može biti prekinuta. Nakon toga trogodišnji relativni rok počinje ponovo da teče.
Međutim, apsolutna zastarelost nastupa nakon proteka dvostrukog zakonskog roka. Kod kazne od dve godine zatvora to znači da apsolutna zastarelost nastupa nakon šest godina računajući od početka toka roka zastarelosti izvršenja kazne.
Isti princip može se primeniti i na druge kazne:
- kazna od 8 meseci zatvora ima relativni rok od 2 godine i apsolutni rok od 4 godine
- kazna od 4 godine zatvora ima relativni rok od 5 godina i apsolutni rok od 10 godina
- kazna od 8 godina zatvora ima relativni rok od 10 godina i apsolutni rok od 20 godina
- kazna od 12 godina zatvora ima relativni rok od 15 godina i apsolutni rok od 30 godina
Zato samo podatak da je u određenom trenutku bila preduzeta neka radnja radi izvršenja kazne nije dovoljan za zaključak da kazna još može biti izvršena. Potrebno je proveriti i da li je istekao apsolutni rok.
Da li poternica sprečava apsolutnu zastarelost?
Poternica može imati značaj za relativnu zastarelost jer predstavlja radnju povezanu sa pronalaženjem osuđenog i izvršenjem pravnosnažno izrečene kazne.
To, međutim, ne znači da postojanje poternice samo po sebi omogućava izvršenje kazne bez vremenskog ograničenja.
Kod procene zastarelosti potrebno je odvojeno odgovoriti na dva pitanja:
- da li je određenom radnjom nadležnog organa prekinuta relativna zastarelost
- da li je već protekao zakonski rok za apsolutnu zastarelost
Ako je relativna zastarelost prekinuta, njen osnovni rok počinje ponovo da teče. Apsolutni rok ipak predstavlja krajnju granicu koja se određuje prema dvostrukom trajanju osnovnog roka.
Zbog toga aktivna poternica ne treba automatski da se tumači kao dokaz da kazna još uvek može da se izvrši.
U sudskoj praksi pitanje poternice može biti povezano sa utvrđivanjem koje su konkretne radnje preduzimane radi izvršenja kazne, kada su preduzimane i kakav su uticaj imale na relativnu zastarelost.
Pri tome je i dalje potrebno proveriti da li je istekao krajnji rok apsolutne zastarelosti. Prekidi relativnog roka i apsolutni rok predstavljaju dva povezana, ali odvojena pitanja.
Na kraju
Apsolutna zastarelost izvršenja kazne zatvora nastupa kada protekne dvostruko vreme koje zakon propisuje za zastarelost izvršenja konkretno izrečene kazne.
Relativna zastarelost može biti prekinuta radnjama nadležnog organa koje se preduzimaju radi izvršenja kazne. Nakon takvog prekida relativni rok počinje ponovo da teče.
Apsolutna zastarelost predstavlja krajnju vremensku granicu i nastupa bez obzira na prethodne prekide relativne zastarelosti.
Za pravilno računanje posebno su važni datum pravnosnažnosti presude i tačna dužina izrečene kazne zatvora.
Praktično, rokovi izgledaju ovako:
- kazna do 1 godine zatvora → apsolutna zastarelost nakon 4 godine
- kazna od 2 godine zatvora → nakon 6 godina
- kazna od 4 godine zatvora → nakon 10 godina
- kazna od 7 godina zatvora → nakon 20 godina
- kazna od 12 godina zatvora → nakon 30 godina
- kazna preko 15 godina zatvora → nakon 40 godina
Kod konkretnog slučaja zato nije dovoljno proveriti samo da li su nadležni organi tokom vremena preduzimali radnje radi izvršenja kazne. Potrebno je utvrditi i kada je presuda postala pravnosnažna, kojoj kategoriji pripada izrečena kazna i da li je protekao dvostruki zakonski rok za njeno izvršenje.
